Podstawy żeglowania blokartem

Siłą napędową blokarta, podobnie jak wszystkich innych żaglowych jednostek pływających jest sposób w jaki żagiel łapie wiatr. Żagiel jest de facto pionowym skrzydłem i działa na podobnych zasadach jak skrzydło samolotu. Blokart wykorzystuje żagiel – skrzydło oraz koła ( w żaglówce jest to jej środek ) do wprawiania się w ruch do przodu.

Siła napędowa nie bierze się z wiatru wiejącego bezpośrednio na żagiel ale z różnicy ciśnień wokół żagla (wyższe ciśnienie po stronie nawietrznej, niższe po zawietrznej – za żaglem). W naturze, wyższe ciśnienie dąży do niższego ciśnienia, co na żaglu powoduje powstanie prostopadłej do jego powierzchni siły oddziaływającej na żagiel (rys.1). Siły oddziaływające na koła w jednym kierunku (na wprost, nie poprzecznie) współdziałają z siłą działającą na żagiel. Rezultat: poruszanie się blokarta na wprost.

Rysunek 1

Kombinacja sił działających na koła i żagiel blokarta powoduje jego ruch do przodu, ale są zjawiska, które mogą zmienić ten kierunek. Zależy to od nawierzchni po jakiej porusza się blokart, a zjawisko to nosi nazwę poślizgu. Na luźniej nawierzchni ( rys.2) blokart nie będzie się poruszać w wybranym kierunku (wyznaczonym przez przednie koło), lecz może ulec poślizgowi, uślizgowi bocznemu. Im luźniejsza nawierzchnia tym większy możliwy uślizg. Jest to zjawisko bardzo ważne do uwzględnienia podczas jazdy przy blisko znajdujących się przeszkodach, zagrożeniach i ludziach (bezpieczeństwo przede wszystkim).

Rysunek 2

Ostatni aspekt omawiany w tej części to zagadnienia wiatru rzeczywistego i wiatru pozornego. Terminy te odnoszą się do wiatru i jego zachowania względem jego kierunku a prędkością blokarta w relacji do jego (blokarta) kierunku.

Wiatr rzeczywisty definiowany jest jako kierunek wiatru z punktu widzenia statycznego obserwatora.

Wiatr własny to umowny wiatr o prędkości z jaką obserwator (blokart) się porusza. Dobrą analogią jest tu kolarz jadący na rowerze. W bezwietrzny dzień i tak czuje się wiatr podczas jazdy. Blokart doświadcza tego samego zjawiska.

Wypadkowa obu wiatrów (zwana wiatrem pozornym) to właściwy wiatr oddziaływający na blokarta.

Rysunek 3

Wprowadzenie do sterowania i regulacji

Są dwa elementy w blokarcie, o działaniu których użytkownik musi być bezwzględnie poinformowany zanim rozpocznie „żeglowanie” blokartem.

Pierwszy element to lina zwana szotem, pozwalająca kontrolować pozycję żagla. Ściągając szota (czyli jakby zwijając linę do siebie), przyciągnie się żagiel do środka blokarta, puszczając szota (luzując linę), wypuszcza się żagiel od środka blokarta. Rys. 4 i 5 przedstawiają ruchy obu: szota i żagla.

Rysunek 4

Rysunek 5

Strzałki przedstawiają kierunek ruchu szota i następujące reakcje żagla.

Drugim ważnym elementem blokarta jest kierownica. To nie żart. On naprawdę kieruje blokartem.

Podstawy terminologii żeglarskiej

Podczas gdy poznanie fizyki żeglowania nie jest konieczne do samego żeglowania, to wiedza na temat nazewnictwa żeglarskiego jest wielce wskazana dla każdego blokartowicza.

Większość terminów odnosi się bowiem do pozycji w jakiej znajduje się blokart względem wiatru. Rysunek 6. objaśnia cztery główne terminy, nazywające strony blokarta, w tym względem wiatru.

Strona lewa nazywa się bakburtą. Przeciwna strona, czyli prawa, nazywa się sterburtą. Terminy: zawietrznej i nawietrznej to nazwy burt względem kierunku wiejacego wiatru. Strona (burta) na którą wieje wiatr to strona nawietrzna, ta druga w tym czasie schowana jest „za” żaglem i burtą nawietrzną.

Rysunek 6

Gdy żeglarze używają terminu hals, mają na myśli tę stronę jednostki żaglowej, po której się ów żagiel znajduje. Rysunek 7. tłumaczy pojęcia halsu prawego i halsu lewego.

Hals lewy – bom i żagiel wychylony w prawo od osi blokarta – wiatr wieje z lewej strony, czyli z bakburty.

Hals prawy – bom i żagiel wychylony w lewo od osi blokarta – wiatr wieje z prawej strony, czyli od sterburty.

Rysunek 7

Pojęcia określające korektę kierunku poruszania się blokarta względem wiejącego wiatru przedstawione są na rysunku 8. Warto się z nimi zapoznać, ponieważ nie obowiązuje jedna przyjęta forma słowna.

Rysunek 8

Podstawowe techniki żeglowania

Kurs względem wiatru jest to kierunek, w którym aktualnie jedzie blokart względem wiatru pozornego, ponieważ on sam jest w ruchu. I tak wyróżnia się następujące wiatry, i co za tym idzie, kursy:

fordewind - gdy wiatr wieje prosto od rufy

baksztag - gdy wiatr wieje pomiędzy fordewindem a półwiatrem

półwiatr - gdy wiatr wieje z boku

bajdewind - gdy wiatr wieje pomiędzy półwiatrem, a kątem martwym (kąt martwy to kierunek wiatru od strony dziobu blokarta – przedniego koła, wiejący pod tak ostrym kątem, że blokart nie jest w stanie jechać do przodu).

Rysunek 9

Oprócz tego należy jeszcze wytłumaczyć pojęcia takie jak: kurs w linii wiatru, kąt martwy, „do not go zone”, ostry bajdewind.

Kurs w linii wiatru – jest to szczególna pozycja blokarta, ponieważ nie znajduje się on wtedy ani na lewym ani na prawym halsie. Wiatr wieje prosto od czoła, żagiel nie pracuje (trzepocze się luźno na wietrze). Według tego kursu nazywa się zwroty (przez sztag lub przez rufę) ale przede wszystkim, tym kursem hamujemy blokarta – zawsze czołem do wiatru.

Kąt martwy - kąt martwy to kierunek wiatru od strony dziobu blokarta – przedniego koła, wiejący pod tak ostrym kątem, że blokart nie jest w stanie jechać do przodu. Kąt martwy jest pojęciem szerszym niż kurs w linii wiatru. W kącie martwym blokart może być na halsie ale żagiel nie wytwarza wystarczającej siły pędu aby poruszyć blokart do przodu. Zakres kąta martwego można też zmieniać, np. poprzez odpowiednie wybranie żagla lub zastosowanie węglowych sekcji masztu. Np. blokart w konfiguracji regatowej (wyścigowej) może efektywnie jeździć bliżej kursu w linii wiatru niż blokart w konfiguracji rekreacyjnej.

Do not go zone – w jeździe blokartem poruszanie się po kursie fordewindu, czyli wiatru wiejącego prosto od rufy jest zwane „do not go zone” - strefa w której nie chcesz się znaleźć. Nie chodzi tu bynajmniej o niebezpieczeństwa wynikające z poruszania się tym kursem, ale o zbyt małe efektywne wykorzystanie siły żagla. Lekka zmiana kierunku jazdy na baksztag lub półwiatr i żagiel blokarta pokazuje jaki ma potencjał.

Ostry bajdewind – jazda po kursie na granicy kąta martwego. Żagiel blokarta jest wtedy maksymalnie ściągnięty a „przeostrzenie” ustawia blokarta w kącie martwym lub nawet w kursie linii wiatru. Ostry bajdewind jest szczególnie przydatny przy „nabieraniu wysokości”, czyli halsowaniu pod wiatr.

Zwroty

Podczas wykonywania skrętów – zwrotów blokartem, kierunek wiejącego wiatru jest tak samo ważny jak kierunek jazdy w ogóle.

Wyróżnia się dwa zwroty: zwrot na wiatr zwany też zwrotem przez sztag (on nazwy lin używanych najczęściej na dziobie jednostek pływających) oraz zwrot z wiatrem, zwany też zwrotem przez rufę (czyli tylną część jednostki pływającej). Jak łatwo zauważyć, nazwy sztag i rufa jednoznacznie określają, która część jednostki żaglowej jako pierwsza przekracza linię wiatru.

Manewr zwrotu na wiatr wykonuje się następująco: jadąc ostrym bajdewindem należy przeostrzyć żaglem do kursu linii wiatru jednocześnie skręcając drążek sterujący. Po przekroczeniu linii wiatru przez przednie koło, żagiel „złapie” wiatr z przeciwnej strony (nowy hals). Aby mu pomóc szybciej się wypełnić wiatrem, należy nim lekko odpaść od wiatru (czyli wypuścić żagiel na zewnątrz).

Zwrot z wiatrem, jak sama nazwa wskazuje, wykonujemy jadąc w kierunku zbliżonym do kierunku wiejącego wiatru. Należy skręcić drążek sterowniczy tak, aby „przeciąć linię wiatru” jednocześnie odpuszczając – luzując żagiel. Po przejściu linii wiatru żagiel zostanie przepchnięty na przeciwną burtę. (uwaga: zaleca się ściągnięcie żagla tuż przed jego przejściem przez linię wiatru. Silnie wiejący wiatr i duży kąt przejścia żagla mogą spowodować uszkodzenie lub złamanie wysięgnika szota przy siedzisku, co wyeliminuje blokart z dalszej jazdy).

Halsowanie

Podstawowa żeglarska reguła głosi, że nie da się żeglować prosto pod wiatr. Niestety często zdarza się tak, że punkt do którego chcemy dojechać blokartem, wymaga jazdy pod wiatr. W takich sytuacjach należy halsować, czyli jechać ostro na wiatr, ostrym bajdewindem, blisko krawędzi kąta martwego i robiąc zwroty przez sztag (czyli do wiatru), stopniowo zbliżać się do wybranego punktu. Schemat poniżej czytelnie obrazuje technikę halsowania. Podczas regat, prawie zawsze jest tak, że przynajmniej jeden odcinek między flagami wymaga halsowania.

Rysunek 10

Przygotował:
Przemo Otrzonsek
Michał Springer